یادگیری، محصول مدیریت کلاس

«یادگیری» فقط محصول دانش و اطلاعات آموزگار یا تدوین و تنظیم متون و منابع و نیز فضا و امکانات آموزشی مناسب و کافی نیست.
«مدیریت ‌کلاس» در کنار عوامل بالا سهم بسزایی در یادگیری دانش‌آموزان و فراگیران ایفا می‌کند که معمولاً در نظام آموزشی ما از آن غفلت می‌شود یا بسیار ساده از کنار آن می‌گذرند. مقاله زیر تلاش کرده است به برخی از مهم‌ترین محورها در مدیریت کلاس بپردازد.
▪ در برخورد با کل دانش‌آموزان سعی کنید این اصل را به خاطر بسپارید:
دانش‌آموزان آنچه را می‌گویید فراموش خواهند کرد، آنچه را انجام می‌دهید فراموش خواهند کرد اما هرگز احساسی را که در آنها ایجاد می‌کنید، فراموش نخواهند کرد.
● یادگیری، محصول مدیریت کلاس
«یادگیری» فقط محصول دانش و اطلاعات آموزگار یا تدوین و تنظیم متون و منابع و نیز فضا و امکانات آموزشی مناسب و کافی نیست.
«مدیریت ‌کلاس» در کنار عوامل بالا سهم بسزایی در یادگیری دانش‌آموزان و فراگیران ایفا می‌کند که معمولاً در نظام آموزشی ما از آن غفلت می‌شود یا بسیار ساده از کنار آن می‌گذرند. مقاله زیر تلاش کرده است به برخی از مهم‌ترین محورها در مدیریت کلاس بپردازد.
▪ در برخورد با کل دانش‌آموزان سعی کنید این اصل را به خاطر بسپارید:
دانش‌آموزان آنچه را می‌گویید فراموش خواهند کرد، آنچه را انجام می‌دهید فراموش خواهند کرد اما هرگز احساسی را که در آنها ایجاد می‌کنید، فراموش نخواهند کرد.
احتمالاً مهم‌ترین چیزی که در اولین روز کلاس باید انجام دهیم، ایجاد ارتباط دوستانه و تفاهم‌آمیز با دانش‌آموزان است.زمانی را که صرف این ارتباط تفاهم‌آمیز می‌کنید، در طول ترم تحصیلی از آن بهره‌مند خواهید بود.سعی کنید دانش‌آموزان احساس راحتی کنند و آنها را در غلبه بر نگرانی‌هایشان درباره کلاس کمک کنید.
در صورت امکان سعی کنید در اولین فرصت، در شروع نیمسال تحصیلی، اسامی آنها را یاد بگیرید. این کار به خصوص در کلاس‌های بزرگ تحسین‌آمیزتر است. نوع برخورد شما می‌تواند بر موفقیت‌تان به عنوان یک آموزگار تأثیر بیشتری نسبت به میزان آگاهی‌تان از نظم و انضباط داشته باشند.
● برای حضور در کلاس مجهز باشید
همه وسایل را همراه داشته باشید. می‌توانید از جعبه راجر استفاده کنید. راجر آی دی شی عضو کادر آموزشی اتی همه وسایل مورد نیاز را داخل یک جعبه پلاستیکی نگه می‌دارد. وسایل شامل گچ، مارکرهای پاک کننده، پاک کن‌های مختلف، کاغذهای یادداشت، کارت‌های راهنما، تخته پاک کن، خودکار، مداد و عینک است. آمادگی پیشامد مشکل را داشته باشید.
● ایجاد جو مثبت در کلاس
طبق تحقیق، دانش‌آموزان طی ۱۵ دقیقه اول کلاس متوجه این که چه نوع آموزگاری هستید و چه کلاسی خواهید داشت، می‌شوند.
▪ در اینجا پیشنهادهایی درباره این که چگونه شروع خوبی داشته با شید وجود دارد:
ـ نام و شماره کلاس را از قبل روی تخته بنویسید تا دانش‌آموزان آن را چک کرده و مطمئن شوند اتاق را درست انتخاب کرده‌اند.
ـ به مقررات و رشته خود علاقه‌مند باشید.
ـ کمی شوخ‌طبع باشید.
ـ سعی کنید با دانش‌آموزان با سؤال در مورد آنها (شفاهی یا کتبی) آشنا شوید.
ـ در مورد خود کمی به آنها توضیح دهید.
ـ در صورت امکان، نام دانش‌آموزان را در اسرع وقت یاد بگیرید و آنها را به اسم صدا کنید.
ـ به وقت و نحوه آمادگی تاکید کنید.
ـ آماده در کلاس حضور پیدا کنید. تمام وسایل مورد نیاز را همراه داشته باشید و در مورد این که چطور اولین جلسه کلاس را با دقت بیشتر نسبت به گذشته برگزار کنید، برنامه‌ریزی کنید.

● کمک به دانش‌آموزان در هنگام بحران

در هنگام بحران گروه خاصی از افراد (توسط رسانه‌ها) مورد انتقاد قرار می‌گیرند.
متأسفانه بعضی وقت‌ها افرادی با وجه مشترک قومی، فرهنگی یا مذهبی متهم شده و مورد واکنش قر ار می‌گیرند.
مهم آن است که ما سعی کنیم در محیط کلاس‌مان از دانش‌آموزان در برابر این عداوت‌های مطرح شده دفاع کنیم. خوب است اعلام کنیم که جمع‌بندی نادرست در مورد گروه‌های خاص را به افراد آن گروه تعمیم ندهیم، حمایت خود را از دانش‌آموزان اقلیت‌های مذهبی نشان دهیم و به دانش‌آموزان فرصت دهیم در صورت لزوم با ما به‌طور خصوصی صحبت کنند.

● در کلاس‌های خود نوآوری داشته باشید

بسیاری از اعضای کادر آموزشی سعی می‌کنند در کلاس‌های خود چه از طریق یادگیری پویاتر توسط دانش‌آموزان با استفاده از فناوری‌های بیشتر و چه با تغییر روش نسبت به سال قبل نوآوری داشته باشند. تغییر برای هرکس به‌خصوص دانش‌آموزان سخت است.
۱) برای انتظارات جدید یا تغییرات وقت بیشتری را صرف دانش‌آموزان خود کنید. به سؤالات آنها پاسخ دهید و نسبت به آنچه انجام می‌دهید یا مسئولیت‌های مختلف، حساب شده عمل کنید.
دانش‌آموزان نسبت به آنچه قرار بوده اتفاق بیفتد و آن را تغییر داده‌اید، عکس‌العمل نشان می‌دهند. آنها ممکن است حتی در برابر یک تغییر خوب هم، صرفاً به این دلیل که انتظار آن را نداشته‌اند، مقاومت کنند.
۲) اولین بار که تغییر خودرا عنوان می‌کنید، امکان ورود موارد بیشتر را در برنامه‌ریزی خود بدهید.
۳) انتظار کامل بودن نوآوری خود را از همان ابتدا نداشته باشید.
۴) اگر تغییراتی اساسی می‌دهید، بگذارید سایر همکاران‌تان از آن مطلع باشند. ریاست واحد آموزشی را نیز در جریان قرار دهید چون ممکن است ارزیابی آنها از این دوره مانند سال‌های گذشته نباشد.
۵) ابتکارات خود را در اختیار کلیه همکاران‌تان قرار دهید و بگذارید همه از ایده خوب شما بهره‌مند شوند. شاید آنها برای مواردی از آن استفاده کنند.

● استفاده از لحن مناسب در کلاس

ابتدای دوره تحصیلی، گفت‌وگویی با دانش‌آموزان در مورد انتظارات آنها از کلاس داشته باشید. می‌توانید آنها را به گروه‌های کوچک تقسیم کنید و از آنها گزارش‌های کوتاه بخواهید؛ اینکه بپرسید در کلاس‌های قبلی از چه چیزی رضایت داشته یا ناراضی بوده‌اند.
بپرسید چه مسئولیت‌هایی باید ایجاد شود یا تداوم یابد؟ این بحث کوتاه به شما آگاهی می‌دهد تا کلاس خود را بهبود و آموزش برپایه یادگیری را ارتقا بخشید.

● کلاس‌های بزرگ‌تر، مدیریت بیشتر

چنانچه بنا به اهداف اداری تشکیل گروه می‌دهید، کلاس بزرگ، مدیریت بیشتری می‌طلبد . به عنوان نمونه، هر گروه می‌تواند یک کلاسور داشته باشد و نحوه تحویل برگه‌ها از دانش‌آموزان به شما یا از شما به دانش‌‌آموزان در آن مشخص شود.
در صورت داشتن گروه، باید فعالیت گروه کوچک‌تر را با سایرین در نظر بگیرید. اگر فعالیت گروه کوچک مدنظر شماست، باید کلاس را براساس نمرات قبلی آنها به ۲ قسمت تقسیم کنید. سپس گروه‌های دانش‌آموزان را از اول کلاس به وسط و از وسط به آخر ادغام کنید اما نه آن قدر ناهماهنگ باشد که این تغییر بی اثر شود.

● ترغیب دانش‌آموزان به گوش دادن

وقتی از دانش‌آموزان می‌خواهید در کلاس صحبت کنند، آنچه می‌گویند را تکرار نکنید. اگر آنچه می‌گویند را تکرار کنید، یاد می‌گیرند فقط به شما گوش کنند نه به یکدیگر. همچنین از دانش‌آموزان بخواهید در مورد صحبت‌های دیگران اظهار نظر کرده یا آنچه گفته شده را خلاصه کنند.
افراد به خصوص آنهایی که قدرت کمتر و موقعیتی پایین‌تر نسبت به شما دارند، به شما گوش نخواهند داد؛ مگر اینکه احساس کنند شما به آنها گوش می‌دهید یا گوش خواهید داد.

عوامل مخل کلاس درس

بوق‌ خودروها، آژیر آمبولانس‌ها، صدای بلندگوهای نان خشکی‌ها و نمکی‌ها و دستفروشان دوره‌گرد، بوی غذاهای گوناگون ـ که از خانه‌های اطراف مدرسه متصاعد می‌شود ـ سروصدای دانش‌آموزانی که در حیاط مدرسه در حال ورزش هستند، صدای ناهنجار کولر، صدای گوشخراش پنکه سقفی نیمه مستعمل کلاس و غیره از جمله عوامل مخل و سرباری هستند که مانع تمرکز حواس دانش‌آموزان در کلاس درس می‌شوند و بر آموزش و یادگیری آنها اثرات منفی دارد و آنها را دچار افت تحصیلی می‌کند.
یک معلم فهیم باید این عوامل مخل و سربار را شناسایی کرده و حتی‌المقدور درصدد رفع و یا کاهش آنها برآید.
● عوامل مخل و سربار کدامند؟
عوامل مخل و سربار به آن دسته از عواملی گفته می‌شود که مانع توجه و دقت دانش‌آموزان به مطالب گفته شده از سوی معلم کلاس است و شرایط آرمانی برای برقراری ارتباط صحیح در کلاس را به هم می‌ریزند و در امر تدریس اخلال ایجاد می‌کنند. عوامل مخل و سربار ممکن است مربوط به معلم، دانش‌آموز، مطلب درسی، وسایل و ابزار و شرایط و موقعیت مربوط به محیط باشد.
▪ عوامل مخل مربوط به معلم
معلم ممکن است با مشکلاتی از این قبیل که در برقراری ارتباط با شاگردان اخلال ایجاد می‌کند مواجه باشد. نارسایی صدا، نامفهوم بودن بیان، بی‌حوصلگی و کسالت، داشتن لهجه، ضعف شنوایی و بینایی، ناآشنایی با اصول و فنون معلمی، عدم تسلط کافی به مطالبی که تدریس می‌کند و غیره.
▪ عوامل مخل مربوط به دانش‌آموز
دانش‌آموزان هم ممکن است مشکلاتی از این قبیل داشته باشند. مشکلات روانی و شخصیتی از قبیل حواس‌پرتی، نگرانی و اضطراب، کمرویی و خودنمایی، ضعیف بودن در درس، ضعف بینایی و شنوایی، مشکل بیان و غیره.
▪ عوامل مخل مربوط به مطلب درسی
مطالب مورد تدریس ممکن است مبهم و نارسا، بسیار مشکل و یا بیش از حد آسان باشند، همچنین ممکن است مطالب درسی مطابق با ذوق و علاقه دانش‌آموزان تهیه و تنظیم نشده باشند.
▪ عوامل مخل مربوط به وسایل و محیط
ممکن است وسایلی که معلم قصد استفاده از آنها را دارد خراب باشد. به عنوان مثال اگر معلم طبق طرح درس قرار است از ضبط صوت استفاده کند و این دستگاه درست کار نکند، در کار معلم اخلال ایجاد می‌شود. همچنین ممکن است محیط داخل و خارج از کلاس در کار تدریس اخلال ایجاد کند.
● سروصداهای نامطلوب در فضاهای آموزشی
سروصدا و اصوات نامطلوبی که برای دانش‌آموزان ایجاد اختلال و مزاحمت می‌کند و در کاهش بازده آموزشی، ایجاد خستگی، تحریک اعصاب و افزایش فشارخون نقش مؤثری دارند به سه گروه تقسیم می‌شوند:
الف) سروصدای ناشی از ترافیک هوایی (فرودگاه‌ها و خطوط هوایی) و ترافیک زمینی (قطار، خودرو و غیره).
ب) سروصدای ناشی از کارگاه‌های صنعتی و مراکز تجاری.
ج) سروصدای بازی بچه‌ها در فضاهای باز و سایر کلاس‌ها.
به عبارت دیگر اصوات نامطلوب در فضاهای آموزشی یا منشاء خارج از مدرسه دارند یا دارای منشاء درونی در مدرسه هستند.
● وضع میز و نیمکت‌ها در کلاس درس
تناسب نداشتن میز و نیمکت با ابعاد بدنی دانش‌آموز، باعث ناراحتی‌های کمر و گردن، خستگی زودرس، افت تحصیلی و اختلال در فشار خون آنان می‌شود. امروزه ثابت شده است که میز و نیمکت باید با ابعاد بدنی دانش‌آموز متناسب باشد. در بسیاری از کشورها برای هر پایه تحصیلی نوع خاصی میز و نیمکت طراحی شده است که آن را با رنگ مخصوصی مشخص می‌کنند. با این اقدام، هم مانع جابه‌جایی میز و نیمکت‌ها می‌شوند و هم به مدرسه جذابیتی خاص می‌دهند.
رنگ‌آمیزی نامطلوب دیوارها، در و پنجره‌ها و نیمکت‌های کلاس می‌تواند زمینه کسالت، خمودگی، بی‌تحرکی، عصبانیت، اضطراب و افسردگی دانش‌آموزان را فراهم آورد. همان‌طوری که رنگ در صنایع غذایی، دارویی، پوشاک و غیره تأثیر دارد، می‌تواند روی اعصاب و همچنین حواس انسان مؤثر باشد. بسیاری از افراد بزرگسال در برابر رنگ و تغییر رنگ فوراً عکس‌العمل نشان می‌دهند، این حساسیت در دنیای کودکان بیشتر و ملموس‌تر است. دانشمندان ثابت کرده‌اند در تخیلات و حالات عاطفی کودکان و نوجوانان، رنگ‌ها، تعیین‌کننده هستند. برای آنها هر کدام از رنگ‌ها می‌تواند وسیله شادی، غم، ترس، لذت، دوست داشتن، انتقام، بزرگی و کوچکی باشد. کودکان و نوجوانان می‌توانند بسوی رنگ‌ها کشیده شوند یا از آنها دوری کنند. رنگ وسیله‌ای برای حالت بخشیدن در طبیعت است. گلهایی که گرده‌افشانی آنها به وسیله حشرات صورت می‌گیرد، برای جلب توجه حشرات، رنگ‌های شاد و زیبایی دارند. رنگ حتی در بناها و ساختمان‌ها، اثرات مثبت یا منفی در بیننده ایجاد می‌کند. متأسفانه تاکنون رنگ در بعضی از مدارس نقش جدی خود را ایفا نکرده و سوای رنگ سبز، تابلوها آثار روان‌شناسی رنگ در بسیاری از آموزشگاه‌ها نادیده گرفته شده و استفاده بهینه از آن صورت نگرفته است. در بسیاری از مدارس موزاییک‌ها به رنگ تیره و میزها و نیمکت‌ها سربی رنگ است و گویی همه و همه دست به دست هم داده‌اند تا ذهن دانش‌آموزان را آزار داده و آنان را از مدرسه و درس فراری دهند! باید اذعان داشت برای رنگ‌آمیزی دیوارهای داخل کلاس‌ها معمولاً از رنگ‌های آرام نظیر کِرم و بژ استفاده می‌شود.
برای راهروها و راه‌پله‌ها می‌توان از رنگ‌های سرد و آرام نظیر آبی و سبز کم‌رنگ استفاده کرد. این رنگ‌ها در کنترل هیجانات روحی تأثیر بسزایی دارند و علاوه بر آرامش محیط از حوادث احتمالی دانش‌آموزان نیز، می‌کاهند.
● نبودن نورکافی
یکی دیگر از عوامل مخل و سربار در کلاس درس، نبودن نور کافی است. نور یکی از اصول مهم در طراحی فضاهای آموزشی و تأمین آسایش چشم است. لذا برای کارایی بیشتر دانش‌آموزان و همچنین رعایت بهداشت فردی و نیز ایجاد رغبت در آنها باید نور کلاس مناسب باشد. نور کلاس باید به گونه‌ای تنظیم شود که دانش‌آموزان علاوه بر دید خوب بر روی مــیز خود،‌ بتوانند از فاصله شش متری تخته کلاس را ببینند و نور باعث چشم‌زدگی و خیرگی نشود. بهترین نور استفاده از نور طبیعی است که به وسیله پنجره‌ها تأمین می‌شود و در صورتی که تأمین نور طبیعی امکان نداشته باشد می‌توان از نور مصنوعی استفاده کرد.
تأمین نور کافی و مناسب در مدارس باعث افزایش میل و رغبت به کار، دقت در عمل و افزایش بازدهی می‌شود. حفظ سلامت چشم و قدرت بینایی، کاهش خستگی و در نهایت اثر مطلوب در کیفیت آموزشی از جمله موارد مثبت نور مناسب در فضاهای آموزشی است.
گاهی اوقات با اقدامی بسیار ساده و عملی می‌توان در افزایش روشنایی کلاس‌ها مؤثر بود. به طور مثال گردگیری به موقع لامپ‌ها، تعویض لامپ‌های سوخته و لامپ‌هایی که سوسو می‌زنند. استفاده از رنگ‌های روشن در کلاس از این موارد است. باید حتی‌الامکان ردیف چراغ‌ها عمود بر تخته تدریس و ردیف نیمکت‌ها در نظر گرفته شود.
● سردی و گرمی هوای فضای آموزشی
احساس ناراحتی از گرما فقط به خاطر درجه بالای حرارت هوا نیست. سازگار شدن با دمای هوا تحت تأثیر سه متغیر قرار دارد: درجه حرارت هوا، میزان رطوبت هوا و شدت جریان هوا، فشار روانی ناشی از کار کردن در محیط گرم می‌تواند، احتمال خطر کردن معلم و دانش‌آموز را هنگام کار بالا ببرد و بهره‌وری آنها را کاهش دهد. در هوای گرم، بنیه و توان افراد کاهش می‌یابد و کار کردن طولانی مدت در زیر بار ترکیبی از حرارت و تقلای بدنی، آنها را افسرده می‌کند. براساس مطالعات انجام شده، سرمای شدید نیز بر عملکرد کسانی که برای انجام فعالیت به تمرکز فکری نیاز دارند، مؤثر است و توجه آنها را نسبت به محرک‌های اطراف کاهش می‌دهد. فرد در چنین موقعیتی مستعد خطا کردن می‌شود.
وقتی درجه حرارت پایین است، انگشتان دست حالت بی‌حسی پیدا می‌کنند و کارایی فرد برای انجام فعالیت‌های دستی تا حد زیادی کاهش می‌یابد.
براین اساس، برای افزایش بهره‌وری بیشتر در فضاهای آموزشی، باید دمای هوا را با توجه به موقعیت جوی موجود تعدیل کرد تا معلمان و دانش‌آموزان بتوانند در آرامش بیشتری به فعالیت بپردازند.
● نتیجه‌گیری
عوامل مخل، عواملی هستند که در امر یادگیری و تمرکز حواس دانش‌آموزان در کلاس درس، اخلال ایجاد می‌کنند.
این عوامل ممکن است مربوط به معلم، دانش‌آموز، مطالب درسی و وسایل و محیط باشند.
عواملی که در محیط داخل و خارج از کلاس ایجاد مزاحمت و اخلال می‌کنند بسیارند، به عنوان نمونه صدای زیاد بخاری یا کولر، نبودن نور کافی در داخل کلاس و سروصدای شاگردان در حیاط مدرسه، صدای بوق و موتور اتومبیل‌ها، قطارها در خارج از کلاس، مانع از برقراری ارتباط در کلاس درس می‌گردند.
وظیفه معلم آگاه و دیگر دست‌اندرکاران امر آموزش و پرورش، آن است که این عوامل را چه در داخل و چه در خارج کلاس شناسایی کنندو حتی‌المقدور در صدد رفع یا کاهش آنها برآیند.
محلی که برای ساخت مدرسه در نظر گرفته می‌شود باید ضمن نزدیک بودن به مسیر وسایل نقلیه عمومی، از کارخانه‌ها، خطوط راه‌آهن و شاهراه‌ها، بیمارستان، گورستان، کشتارگاه، دامداری، مرغداری، دباغ‌خانه، محل انباشتن زباله و کود، مراکز پرسروصدا و پررفت و آمد و سایر مراکز که به نحوی ممکن است ایجاد مزاحمت، دود، بو، گردوغبار و سروصدا کند،‌ دور باشد.
مدرسه باید حداقل ۵۰۰ متر با مراکز و محل‌های مذکور و مزاحم فاصله داشته باشد.